‘देखाउने दाँत’ र ‘चपाउने दाँत’ बीच हराएको सीमासुरक्षा

नेपाल–भारत सीमावर्ती क्षेत्र हुँदै भइरहेको गाँजा तस्करी कुनै नयाँ कथा होइन। तर प्रश्न उही पुरानो छ—कडा सुरक्षा व्यवस्थाका बाबजुद पहाडी भेगबाट टनका टन गाँजा कसरी तराई झर्छ र सीमासम्म सहजै पुग्छ? अनि किन प्रायः सीमा नाकामै पुग्दा मात्र “बरामद” हुने घटना सार्वजनिक हुन्छन्?
धरान, इटहरी, झुम्का, इनरुवा, भोक्राहा, कोशी, हरिनगर, बराहक्षेत्र, देवानगंज हुँदै सिमावर्ती क्षेत्रसम्म गाँजाको निर्बाध ओहोरदोहोर हुनु केवल तस्करहरूको चालाकी मात्र होइन, यो प्रणालीगत कमजोरी—अथवा मिलेमतो—को संकेत हो। पहाडदेखि तराईसम्म यति ठूलो परिमाणमा गाँजा बोक्ने सवारीसाधनहरू अनेक चेकपोइन्ट पार गरेर आउँछन् भने ती प्रत्येक बिन्दुमा प्रश्न उठ्छ: निगरानी किन फितलो छ?
जब १००/२०० केजी गाँजा बरामद भएको समाचार आउँछ, त्यही समय हजारौं केजी समान्तर रूपमा सीमा पार गरिसकेको हुन्छ भन्ने आम धारणा बनेको छ। यही कारणले सर्वसाधारणले यस्ता बरामदलाई “उपलब्धि” भन्दा “औपचारिकता”का रूपमा हेर्न थालेका छन्। “हात्तीको देखाउने दाँत र चपाउने दाँत फरक हुन्छ” भन्ने उखान यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ—सार्वजनिक रूपमा कडाइ देखाइन्छ, तर वास्तविक नियन्त्रण कमजोर छ।

कडा सुरक्षाको दाबी हुँदाहुँदै पनि पहाडी भेगबाट धरान, इटहरी, झुम्का, इनरुवा, गढी, भोक्राहा, कोशी, हरिनगर, बराहक्षेत्र, देवानगंज, दुहबी, बर्जु हुँदै सीमासम्म टनका टन गाँजा कसरी पुग्छ? यो प्रश्न अब केवल जिज्ञासा होइन, जनविश्वाससँग जोडिएको गम्भीर मुद्दा बनिसकेको छ।

गाँजा तस्करी केवल एक ठाउँको समस्या होइन; यो पहाडदेखि तराई हुँदै सीमासम्म फैलिएको संगठित सञ्जाल हो। यति ठूलो परिमाणमा गाँजा बोक्ने सवारीहरू अनेक चेकपोइन्ट पार गरेर आउँछन् भने प्रत्येक बिन्दुमा निगरानीको कमजोरी—वा सम्भावित मिलेमतो—प्रश्नको घेरामा पर्छ। सीमा नाकामै मात्र सक्रियता देखिनु र त्यसअघि ‘अदृश्य’ रहनु प्रणालीकै कमजोरीको संकेत हो।

अर्कोतर्फ, साना परिमाणमा खाद्यान्न बोकेका सर्वसाधारणमाथि कडाइ, जाँच, लछार–पछार देखिन्छ। तर बोरा–का–बोरा तस्करी भइरहेको बेला मौनता किन? के सूचना अभाव हो, स्रोत–साधनको कमी, कि नियतमा समस्या? यही द्वैध व्यवहारले जनआक्रोश बढाएको छ।

बरामदपछि पनि प्रश्न उस्तै छ—गाँजा कति, कसरी र कहिले नष्ट गरिन्छ? के त्यो प्रक्रिया पारदर्शी छ? बरामद सवारीसाधनको के हुन्छ? अदालतको आदेशपछि जफत, लिलाम, वा अन्य व्यवस्थापन कसरी हुन्छ? स्पष्ट सूचना नहुँदा शंका र अविश्वास झन् गहिरिन्छ।

गाँजा तस्करीविरुद्धको लडाइँ केवल ‘बरामद’को अंक बढाउने प्रतिस्पर्धा होइन; यो सञ्जाल भत्काउने, प्रणाली सुधार्ने र जनविश्वास पुनर्स्थापित गर्ने काम हो। देखिने कारबाहीले क्षणिक सन्तुष्टि दिन सक्छ, तर दिगो समाधानका लागि अदृश्य सञ्जालमै प्रहार गर्नुपर्छ। अब समय आएको छ—दिखावटी सफलता होइन, वास्तविक परिणाम देखाउने।

गनेश कुमार यादव/इनरुवा-२ सुनसरी